वारी

दरवर्षी आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने संपूर्ण महाराष्ट्रातून, कधी कोकणातून, तर कधी मराठवाडा-विदर्भातून निघणारी वारी म्हणजे केवळ यात्रा नव्हे, तर एक जीवंत परंपरा, चालती-फिरती श्रद्धा आणि भक्तीचा समुद्र आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनात वारीचे स्थान अढळ आहे.

वारकरी परंपरेचा हजारो वर्षांचा इतिहास

वारीची मूळ परंपरा संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम यांच्या काळापासून रूढ आहे. ज्ञानेश्वरी आणि तुकाराम गाथा घेऊन निघणाऱ्या या दोन पालख्या म्हणजे मराठी संत परंपरेचा मूर्तस्वरुप इतिहास होय. आळंदी (पुणे) येथून निघणारी संत ज्ञानेश्वर महाराजांची आणि देहू (पुणे) येथून निघणारी संत तुकाराम महाराजांची पालखी हे वारीचे केंद्रबिंदू मानले जातात.

वारीत सामील होणारा महाराष्ट्र

वारीचा प्रवास केवळ पुणे जिल्ह्यातच मर्यादित नसतो. शेकडो किलोमीटर अंतर पार करत, हजारो लोकांना एकत्र घेऊन पंढरपूरच्या विठोबा रुखमाईच्या चरणी या पालख्या पोहोचतात. हिवरे बाजार, लोणी, सासवड, बारामती, इंदापूर, माढा, मळशी, अकलूज अशा अनेक गावांमधून पालख्यांचे स्वागत होते. ग्रामस्थ आपापल्या परीने सेवा देतात – कोण अन्नछत्र, कोण औषधोपचार, कोण विश्रांतीसाठी निवास व्यवस्था.

पंढरपूरचा विठोबा – सर्वांचा दैवत

वारीचा शेवटचा टप्पा म्हणजे पंढरपूर. चंद्रभागा नदीच्या वळणावर वसलेलं हे तीर्थक्षेत्र ‘दक्षिण काशी’ म्हणून ओळखलं जातं. येथे विठोबा रुखमाईचं पुरातन मंदिर असून, ‘विठोबा म्हणजे साक्षात श्रीकृष्णच’ असे मानले जाते. पंढरपूर हे देशभरातील भक्तांसाठी अत्यंत महत्त्वाचं तीर्थक्षेत्र आहे.

दिंडी – शिस्तबद्ध भक्तीचा अनुभव

वारीमध्ये ‘दिंडी’ या संकल्पनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. दिंडी म्हणजे ठरावीक वारकऱ्यांचा शिस्तबद्ध समूह. प्रत्येक दिंडीत भगवा झेंडा, टाळ-मृदुंग, गजर, भजन, अभंगगायन, एकत्र भोजन, आणि स्वच्छतेकडे लक्ष ठेवले जाते. दिंडीत सहभागी होणाऱ्या वारकऱ्यांसाठी ही शिस्त हीच भक्ती आहे.

वारीतील भक्ती आणि सामाजिक एकता

वारीत कोणताही उच्च-नीचतेचा भेद नसतो. ब्राह्मण असो वा दलित, पुरुष असो वा स्त्री, लहान वा मोठा – सर्वजण एकाच रांगेत चालतात, एकत्र खातात, एकत्र झोपतात. यातून सामाजिक समरसतेचा मोठा संदेश मिळतो. ‘जो जे वांछिल तो ते लाहो’ या संतांच्या शिकवणीचा हा प्रत्यय आहे.

आरोग्य, स्वच्छता आणि प्रशासनाचा सहभाग

वारी दरम्यान लाखोंचा जनसमुदाय चालत असल्याने त्यातील आरोग्यसुविधा, स्वच्छता, रस्ते दुरुस्ती, वाहतूक व्यवस्थापन, वैद्यकीय मदत, पाण्याची सोय, शौचालयांची उपलब्धता या गोष्टींवर प्रशासनाचे लक्ष असते. राज्य सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था, स्वयंसेवी संस्था, आणि वैयक्तिक सेवाभावी कार्यकर्ते यात सक्रीय सहभाग घेतात.

वारीतील अभंग आणि नामस्मरण

“पंढरीनाथ माझा, चंद्रभागेच्या तीरी”
“तुका म्हणे धावा श्रीहरिपाठी, तेथेचि समाधान”
अशा असंख्य अभंगांचे गजर हे वारीचे खरे प्राण आहेत. संतांच्या शब्दांमधून फुलणारी भक्ती, विठोबाच्या दर्शनासाठी मनात दाटणारी ओढ, आणि एकमेकांच्या सहवासातून मिळणारा अध्यात्मिक अनुभव – हे वारीचं वेगळेपण आहे.

पर्यावरण जपणारी आधुनिक वारी

अलिकडच्या काळात वारी पर्यावरणपूरक व्हावी यासाठी अनेक उपक्रम राबवले जात आहेत. प्लास्टिकविरहित वारी, पुनर्वापरयोग्य पाण्याच्या बाटल्या, सौरऊर्जेचा वापर, शौचालयांसाठी जैविक पर्याय, यामुळे वारी अधिक शाश्वत बनते आहे. तरुणांमध्येही या दृष्टीने जागरूकता वाढताना दिसते.

एक अध्यात्मिक अनुभव

वारीत चालणं म्हणजे स्वतःच्या शरीर, मन आणि आत्म्याची चाचपणी. हजारो पावलं चालत, प्रत्येक क्षणाला विठोबाच्या नामाचा गजर करत, मनामध्ये निर्माण होणारी शांतता हीच वारीची खरी देणगी आहे. अनेक वारकरी सांगतात की – “वारी ही देवाकडे जाणारी वाट नाही, ती देवात जाण्याची वाट आहे.”

शेवटचा टप्पा – पंढरपूर दर्शन

वारीचा शेवटचा दिवस – आषाढी एकादशी. त्या दिवशी पंढरपूरच्या विठोबाचे दर्शन घेण्यासाठी लाखोंच्या संख्येने भक्त तासन् तास रांगेत उभे असतात. विठोबाचे केवळ एका  क्षणाचे दर्शन मिळावे म्हणून वर्षभर वाट पाहणारे हे भक्त, त्या क्षणासाठी पायाला झालेली जखम, शरीराची थकवा, सर्व विसरतात.

वारी: महाराष्ट्राची आध्यात्मिक ओळख

वारी ही महाराष्ट्राची ओळख आहे. इथे भक्ती आहे, एकता आहे, शिस्त आहे, संस्कृती आहे आणि परंपरेचा अभिमान आहे. आजच्या धावपळीच्या युगातसुद्धा वारी दरवर्षी वाढतच आहे – याचे एकमेव कारण म्हणजे ही वारी हृदयातून निघते आणि भगवंताच्या चरणी विसावते.

📌 वार्षिक आकडेवारी:

• सहभागी वारकरी: सुमारे १० ते १२ लाख
• एकूण अंतर: सुमारे २१० ते २५० किमी
• दिंड्या: २०० पेक्षा अधिक
• प्रति दिन चाल: दिवसाला १५ ते २० किमी

माऊली माऊली! जय हरी विठ्ठल!